وحشتناك چيز ديگرى نيست و تركيه در مقابل آن نوعى بهشت عدن به نظر ميآيد . اگر راستش را بخواهيد من براى ايرانى آداب‌دانى ظاهرى و سرعت فهم و استعداد را كه تركها فاقد آن هستند قائلم ولى در عوض يكنفر ترك داراى يك نوع جامعيت و صفا و صميميتى است كه رقيب ايرانى او به كلى فاقد آن است . ايرانى ميتواند با عالم شعر و شاعرى خود و تمدنى كه از دورترين اعصار سرچشمه ميگيرد ادعاى برترى كند ولى تفوق عثمانى در دو چيز است اول از جهت روابط او با باختر كه زبانهاى اروپائى را مطالعه مىكند و دوم اينكه رفته‌رفته حائز قدرتهائى شده و مىشود كه بكمك آنها ميكوشد اكتشافات دانشمندان خارجى را جذب و هضم كند . گفتگوى ما تا ديرى از شب ادامه داشت و فرداى آن روز و روزهاى بعد من به سفارتخانه‌هاى مختلف معرفى شدم در زير يك چادر كوچك كه در ميان باغ محصورى برپا كرده بودند و گرماى تحمل‌ناپذيرى به تمام معنى در آن حكمفرما بود بديدار فرستادهء امپراطور يعنى « كنت دو گوبينو » « 1 » نائل شدم و نمايندهء انگلستان « مستر آليزون » « 2 » قرارگاه راحت‌ترى را در پارك قلهك ، كه تازه دولت متبوعش خريدارى كرده بود ، در اختيار داشت . او مرا با گشاده‌روئى پذيرائى كرد . چون غالبا در سر سفرهء مهمان‌نواز او مىنشستم گاهى از خود ميپرسيدم چرا مأمورين سياسى انگليس عموما از حيث دستگاه و عظمت مؤسسات و ادارات نسبت به همقطاران خود ممتازند . در اولين دورهء اقامت خود در تهران علاوه بر اعضاء هيئت سياسى به عدهء زيادى افسر فرانسوى يا ايتاليائى به اضافه يك مهندس نظامى اطريشى بنام « ر . فن‌گاستايگر » « 3 » كه همه از طرف شاه مأمور خدمت و داراى مواجبهاى زياد بودند ، برخوردم . از قرار معلوم همهء اين آقايان آرزو داشتند منشأ اثر واقع شوند و براستى هم صفات لازم را براى اين كار دارا بودند ولى بدبختانه اصول هرج‌ومرج دائمى حكومت

--> ( 1 ) - Comte de Gobineau ( 2 ) - Alison ( 3 ) - R . Von Gasteiger